Έχουμε διαβάσει 3025 βιβλία

Συνέντευξη με τον Κύρο Πόντε

Ο Κύρο Πόντε, φιλολογικό ψευδώνυμο του Κυριάκου Σιδηρόπουλου, μιλάει στην Ευμορφία Ζήση και το Diavasame.gr, με αφορμή το τελευταίο του βιβλίο "Ένας περίεργος ξένος" (εκδόσεις Γκοβόστη).

Κύριε Σιδηρόπουλε, πώς προέκυψε το φιλολογικό ψευδώνυμο Κύρο Πόντε;
Η επιλογή ενός ψευδωνύμου έγινε καθαρά για πρακτικούς λόγους. Τις πρώτες λογοτεχνικές μου δημοσιεύσεις τις έκανα στα γερμανικά. Για τον μέσο Γερμανό είναι δύσκολο να συγκρατήσει το οχτασύλλαβο ονοματεπώνυμό μου και γι’ αυτό επέλεξα κάτι πιο σύντομο και ευάκουστο. Κύρο με φώναζαν κάποιοι φίλοι στο Γυμνάσιο μάλλον επηρεασμένοι από την «Κύρου Ανάβαση» του Ξενοφώντα που διαβάζαμε τότε και τη φωνητική ομοιότητα με το Κυριάκος. Όσο για το «Πόντε», δεν το υιοθέτησα εξαιτίας της ποντιακής μου καταγωγής, αν και θα μπορούσε να ήταν κι έτσι. Στα ιταλικά η λέξη σημαίνει «γέφυρα». Πίστευα εκείνο τον καιρό ότι τα γραπτά και οι μεταφράσεις μου αποτελούν ένα είδος γέφυρας μεταξύ δύο διαφορετικών πολιτισμών γι’ αυτό και το επέλεξα. Ένας αρκετά φιλόδοξος στόχος...

Τι είναι εκείνο που σας ωθεί να γράφετε; Συγγραφέας γεννιέσαι ή γίνεσαι;
Αυτή η ερώτηση τέθηκε ήδη στην αρχαιότητα και απασχολούσε την ευρωπαϊκή γραμματεία έως και τις αρχές του 19ου αιώνα. Καλλιτέχνες που πίστευαν σε μια ανώτερη δύναμη ισχυρίζονταν ότι η έμπνευσή τους προέρχονταν κατευθείαν από τον Θεό. Αυτός ο τύπος ποιητή, ο poeta vates, ήταν με τα γραφόμενά του συγχρόνως οραματιστής και μεσολαβητής μεταξύ θείου και ανθρωπίνου. Τέτοιοι εκ γεννηθείς ποιητές ήταν στην αρχαιότητα ο Όμηρος και στα νεότερα χρόνια ο Friedrich Hölderlin (Φρίντριχ Χέλντερλιν) ή ο Walt Whitman (Ουόλτ Ουίτμαν). Κατά την περίοδο του Διαφωτισμού στην οποία ο ορθολογισμός και η γνώση ανατιμήθηκαν πρόβαλε στο προσκήνιο η έννοια του poeta doctus, δηλαδή του λόγιου ποιητή που είχε γνώση των λογοτεχνικών έργων των προκατόχων του και έκανε ρητή ή έμμεση αναφορά σε αυτά. Ο Ευριπίδης και ο Οβίδιος είναι παραδείγματα τέτοιων ποιητών στην αρχαιότητα και στα νεότερα χρόνια ο Thomas Mann (Τόμας Μαν) ή ο δικός μας ο Κωνσταντίνος Καβάφης.
Για μένα ως νευροεπιστήμονα είναι η έφεση κάποιου ανθρώπου να γράφει, μια εγκεφαλική λειτουργία όπως όλες οι άλλες. Υπάρχει μια γενετική προδιάθεση, αλλά πρέπει να καλλιεργηθεί έτσι ώστε η γλώσσα να φτάσει σε ένα υψηλό επίπεδο. Από κει και πέρα παίζουν σημαντικό ρόλο η ευφυΐα του δημιουργού και η ικανότητά του να δουλεύει σκληρά στα γραπτά του.
Προσωπικά γράφω μια και μέσα από τη γραφή μου δίνεται η ευκαιρία να υπακούω τη συνείδησή μου, να επικοινωνώ όπως θα έλεγε και ο Rilke (Ρίλκε) έστω και για λίγο με την αιωνιότητα. Δεν ψεύδομαι όταν περιγράφω τους χαρακτήρες μου έχοντας ως μέτρο τη δική μου συνείδηση. Έτσι μόνο μπορούμε να πλάσουμε τον κόσμο και να δούμε τους άλλους ανθρώπους μέσα από τα δικά μας μάτια. Προσπαθώ όμως τους χαρακτήρες μου να μην τους εγκλωβίζω σε μηχανιστικά, προκαθορισμένα από μένα σχήματα. Αυτό βοηθάει στο να υπάρχει πάντα στα γραπτά μου ένας απρόβλεπτος παράγοντας, ένα ανεξήγητο γεγονός, μια απρόσμενη ανατροπή.

Τι θα πρέπει να έχει ένας χαρακτήρας για να γίνει ήρωάς σας;
Ίσως να ακούγεται λίγο εσωτερικιστικό, αλλά οι φιγούρες των γραπτών μου έρχονται και με επισκέπτονται, δεν τις εφευρίσκω εγώ. Δεν είναι σκελετοί που τους ντύνω με μύες και συναισθήματα, αλλά μορφές άρτιες που ξετυλίγουν τον βίο και τα πάθη τους μπροστά μου. Εγώ μόνο περιγράφω αυτά που μου διηγήθηκαν.

Στο μυθιστόρημα «Ένας περίεργος ξένος» περιγράφετε το δράμα του χωρισμού των Ρωμιών του Πόντου με βάση το θρήσκευμα. Πείτε μας περισσότερα για αυτό.
Ένα απροσδιόριστο αριθμητικά, αλλά σημαντικό μέρος του πληθυσμού των Ελλήνων του Πόντου, εξισλαμισμένοι και κρυπτοχριστιανοί, έμεινε στην Τουρκία, αφού η "Σύμβαση Περί Ανταλλαγής Πληθυσμών" του 1923 έγινε με βάση το θρήσκευμα και όχι την εθνική ταυτότητα. Αυτό αποτέλεσε έναυσμα για να ασχοληθώ λογοτεχνικά με αυτούς τους ανθρώπους,

Τι ώθησε τους ανθρώπους αυτούς στον να αλλαξοπιστήσουν;
Όπως και σε άλλες περιοχές της οθωμανικής επικράτειας, π.χ. στην Καππαδοκία, στην Κύπρο, στην Κρήτη κ.α., ένα μέρος των Ρωμιών εξισλαμίστηκε, μια και έτσι τους δίνονταν η ευκαιρία να απολαμβάνουν όλα τα δικαιώματα των πολιτών της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Αν και αυτό δεν έχει μελετηθεί συστηματικά, πιστεύω ότι για τους ορθοδόξους ομοεθνείς, που ήταν εκείνα τα χρόνια πολίτες δευτέρας κατηγορίας, αποτέλεσε o εξισλαμισμός πράξη προδοσίας.

Γιατί;
Σίγουρα και από φθόνο, γιατί οι μουσουλμάνοι Ρωμιοί απολάμβαναν έτσι μιας ιδιαίτερης μεταχείρισης. Κυρίως όμως κυριαρχούσε ο φόβος στους χριστιανούς ότι με αυτόν τον τρόπο όλοι όσοι επιχειρούσαν στα μετέπειτα χρόνια να αλλαξοπιστήσουν θα απομακρύνονταν από τις πολιτισμικές τους ρίζες και θα έχαναν την ταυτότητά τους;

Ήταν δικαιολογημένος αυτός ο φόβος;
Εν μέρει ήταν δικαιολογημένος, αν δούμε τη σημερινή εξέλιξη των κοινοτήτων του Πόντου ή των Λινοπάμπακων στην Κύπρο. Η αποκόλληση από έναν πολιτισμό δεν είναι βέβαια μια εύκολη και αναίμακτη διαδικασία. Πολλοί από τους μουσουλμάνους με ελληνικές ρίζες θέλησαν όντας μουσουλμάνοι να διατηρήσουν, εκτός από τη γλώσσα, πολιτισμικά χαρακτηριστικά ξένα προς τη θρησκεία που επέλεξαν. Έτσι διατηρούσαν για αρκετά χρόνια πολλές χριστιανικές παραδόσεις, όπως το μυστήριο της βάφτισης, κάτι που πιστεύω εσφαλμένα ερμηνεύεται πολλές φορές ως κρυπτοχριστιανισμός. Φαίνεται, πως σε αυτούς τους πληθυσμούς δεν τους ήταν συνειδητό, πως ένας πολιτισμός γεννιέται μέσα από μία μήτρα και από εκεί αναβλύζουν τα δομικά χαρακτηριστικά του: τα ήθη και τα έθιμά του, ο τρόπος που βλέπει τον κόσμο, οι δοξασίες, οι ιστορίες του και τα πιστεύω του. Οι άνθρωποι μπορεί να χάσουν εν μέρει ή και εξ ολοκλήρου την ταυτότητά τους με το να οικειοποιούνται ξένα προς αυτούς πολιτισμικά χαρακτηριστικά. Κάτι τέτοιο είναι βέβαια από την άλλη απόλυτα φυσιολογικό. Οι πολιτισμοί σαν ζωντανά όντα μετασχηματίζονται και αλλάζουν από γενιά σε γενιά και κάποτε πεθαίνουν ή και ενσωματώνονται με άλλους. Το θέμα είναι ποιες επιλογές κάνει μια ομάδα ανθρώπων στο πέρασμα του χρόνου και κατά πόσο αυτές είναι συμβατές με τον πολιτισμό της και με αυτά που η ομάδα θέλει να πετύχει.

Γιατί ενδιαφερθήκατε γι’ αυτούς τους ανθρώπους;
Πρώτον εξαιτίας της καταγωγής μου. Ήταν, όπως ανέφερα κάπου αλλού, ένα κάλεσμα κάποιων προγονικών φωνών, ξένων που δεν καταλάβαινα. Αναρωτήθηκα εάν μπορεί να επιζήσει ένας πολιτισμός υιοθετώντας μια ξένη θρησκεία. Κατά παράδοξο τρόπο η αλλαγή πίστης των Ρωμιών της Μαύρης Θάλασσας δεν σήμανε αρχικά για αυτούς το τέλος της πολιτισμικής τους ταυτότητας, αφού πολλά από τα χαρακτηριστικά του πολιτισμού τους διατηρήθηκαν (π.χ. γλώσσα, χοροί, εδέσματα, φορεσιές). H ιδεολογία του έθνους-κράτους προκάλεσε και προκαλεί όπως φαίνεται πολύ μεγαλύτερες καταστροφές, αφού το τουρκικό κράτος στη προσπάθεια ομογενοποίησης των πληθυσμών του, ισοπεδώνει τις επιμέρους ταυτότητες των μειονοτικών πληθυσμών που το απαρτίζουν. Μια τέτοια καταστροφή μεγάλου μεγέθους ζήσαμε στα Βαλκάνια πριν από λίγα χρόνια με τον πόλεμο στη Γιουγκοσλαβία και το βλέπουμε έως σήμερα στην Τουρκία με τους Κούρδους.

Ποια είναι η ιστορία του ήρωά σας, του Ομέρ Σακίν;
Ο Ομέρ δεν γνωρίζει την ιστορία της οικογένειάς του μια και η μητέρα του την αποκρύπτει. Είναι γόνος δύο ποντιακών οικογενειών, μιας μουσουλμάνας μητέρας και ενός χριστιανού πατέρα, καρπός μιας σχέσης που δεν έπρεπε να υπάρχει και για τις δύο οικογένειες για αυτό και αποκρύπτεται. Με τον θάνατο της μητέρας του ξεκινάει η αναζήτηση και η προσπάθεια διαλεύκανσης της οικογενειακής του ιστορίας. Γι’ αυτό τον λόγο ταξιδεύει μαζί με τον φίλο του Τέο στη Θεσσαλονίκη και έπειτα στην Κωνσταντινούπολη (στο δεύτερο και τρίτο μέρος της τριλογίας).

Ποιες συνέπειες μπορεί να έχει η συγκάλυψη της ταυτότητας στις ζωές των ανθρώπων;
Είναι μια ερώτηση που δεν μπορεί να απαντηθεί εύκολα και να ισχύει για όλους. Εξαρτάται από την ιδιοσυγκρασία του ατόμου και της ομάδας.

Σε τι έγκειται η συγκάλυψη της ταυτότητας στους Πόντιους μουσουλμάνους;
Παρόλο που οι άνθρωποι αυτοί αλλαξοπίστησαν, συνειδητά παραμένουν κομμάτι του ελληνικού πολιτισμού. Μιλάμε για μια συγκάλυψη της ελληνικής ταυτότητας των Ρωμιών μουσουλμάνων, μια και το τουρκικό κράτος στις μέρες μας αρνείται την ύπαρξή τους. Από την άλλη το ελληνικό κράτος αδιαφορούσε και αδιαφορεί γι’ αυτούς τους ανθρώπους μια και θεωρεί ότι μουσουλμάνοι δεν είναι δυνατόν να αποκτήσουν ελληνική εθνική συνείδηση, ακόμα κι αν μιλούν ελληνικά και διατηρούν ελληνικά πολιτισμικά χαρακτηριστικά. Κι όμως αυτή η ομάδα θα μπορούσε να συμβάλει όσο καμία άλλη στη διατήρηση της ελληνοτουρκικής φιλίας και του διαλόγου μεταξύ των δύο λαών, αν και τα σημάδια προς αυτήν την κατεύθυνση είναι εξαιτίας της τρέχουσας γεωπολιτικής κατάστασης δυσοίωνα.

Μετανάστευση, ξενιτιά, ταυτότητα: δώστε μου τη δική σας ερμηνεία για τις λέξεις.
Ξενιτιά είναι ένας ψυχικός ή και γεωγραφικός τόπος όπου νιώθεις ότι οι άνθρωποι τριγύρω σου δεν σε καταλαβαίνουν και αντιστρόφως, μια και δεν υπάρχει πλέον μια κοινή γλώσσα επικοινωνίας. Πολλές φορές και για αρκετούς ανθρώπους προηγείται της μετανάστευσης, που δεν είναι τίποτα άλλο παρά η αλλαγή τόπου προς ανεύρεση μιας νέας ελπίδας για να ζήσεις. Η ταυτότητα μας συνιστά μοναδικούς ως άτομα, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι συνεχώς αλλάζουμε και ότι μπορούμε να συμπεριφερθούμε διαφορετικά σε διαφορετικές καταστάσεις και διαφορετικές κοινωνίες και να αλλάζουμε τις αξίες μας μέσα στο χρόνο.

Όταν βρίσκει κάποιος την ταυτότητά του και τη θέση του σε μια άλλη κοινωνία, π.χ. τη γερμανική, πώς αυτοπροσδιορίζεται μετά στην ελληνική κοινωνία; Νιώθει άραγε «ξένος» στον ελληνικό τόπο;
Μπορεί να αισθάνεται και ξένος. Αυτό είναι προσωπική επιλογή του καθενός που εξαρτάται από πολλούς παράγοντες. Εγώ δεν απομακρύνθηκα από τον “ελληνικό τόπο” σε καμιά περίοδο της ζωής μου. Αυτός αποτελεί το οικόπεδο της προσωπικής μου ταυτότητας πάνω στο οποίο έχτισα τον εαυτό μου. Ωραίο οικοδόμημα, με φαρδιά μπαλκόνια πάνω από τα οποία βλέπω τον κόσμο. Όλα αυτά τα χρόνια στη Γερμανία έχω χτίσει και έναν δεύτερο όροφο που με βοήθησε ώστε να αποστασιοποιηθώ από κάποιους νεοελληνικούς τρόπους σκέψης και νοοτροπίες. Έμαθα π.χ. όπως γράφω σε ένα ποίημα να σκέφτομαι χωρίς κάθε φορά να συγκινούμαι. Αυτό ίσως μερικούς να τους ξενίζει και ίσως να είναι και ξένο προς την ιδιοσυγκρασία μας. Το ξένο όμως είναι συστατικό στοιχείο του εαυτού μας και δεν μπορούμε να το αποποιηθούμε. Πρέπει να μάθουμε να ζούμε με αυτό και τη διαφορετικότητα.

Έτσι όμως μήπως χάνουμε μέρος από την ελληνική μας συνείδηση;
Πρέπει εμείς οι Ευρωπαίοι επιτέλους να καταλάβουμε ότι επιμέρους εθνικές συνειδήσεις δεν υπήρξαν ποτέ, ούτε υπάρχουν και σήμερα, μια και η συνείδηση είναι κάτι ατομικό και όχι συλλογικό. Οι εθνικές συνειδήσεις δεν μπορεί να είναι ένα αδιάρρηκτο κράμα ιστορικού βιώματος, κοινής μνήμης και κοινών αισθημάτων μέσα στο οποίο γεννιέται ένας άνθρωπος. Μία φυσική σταθερά που δεν αλλάζει και δεν διαπραγματεύεται μία ομάδα. Κάτι τέτοιο υπάρχει σε σκληρωτικούς ή και νεκρούς πολιτισμούς. Θα καταλάβετε τι εννοώ εάν συγκρίνετε τους Έλληνες ή και τους Γερμανούς στις διαφορετικές χρονικές περιόδους της ιστορίας τους. Ο Αθηναίος του 5ου π.Χ. αιώνα δεν είχε τίποτα κοινό με τον βυζαντινό και απολύτως τίποτα με τον σημερινό Νεοέλληνα. Ο Σωκράτης θα ένιωθε ξένος στη σημερινή Αθήνα, την πολυαγαπημένη του πόλη, όπως και ο Γκαίτε σε ένα γερμανικό χωριό του 1ου μετά Χριστόν αιώνα. Θέλω να πω, πως η ελληνικότητα ή η γερμανικότητα ως ταυτότητα ορίζεται κάθε φορά διαφορετικά ανάλογα με το ποιες κοινές αξίες αποδέχεται η κοινότητα σε μια χρονική στιγμή.

«Η ταύτιση δεν είναι πάντοτε ο καλύτερος τρόπος για να αντιληφθείς την αλήθεια που κρύβεται πίσω από τα πράγματα»...
Ναι, έτσι αρχίζει το πρώτο μέρος του μυθιστορήματός μου.

…άρα δεν αρκεί πάντα η ενσυναίσθηση;
Κοιτάξτε, ταύτιση και ενσυναίσθηση είναι δυο διαφορετικές έννοιες. Ενσυναίσθηση είναι η ικανότητα και η προθυμία μας να κατανοήσουμε μια ψυχική κατάσταση σε ένα άλλο άτομο (ή σε μια ομάδα), έτσι ώστε να είμαστε ικανοί να ανταποκριθούμε κατάλληλα στα συναισθήματα του, όπως η θλίψη ή ο πόνος. Να δούμε τα πράγματα από τη δική του οπτική γωνία. Την ενσυναίσθηση όπως και τη συμπόνια τη χρειαζόμαστε έτσι ώστε να μπορούμε να νιώσουμε βαθιά τους άλλους ανθρώπους. Η συμμετοχή στο πάθος και στη δυστυχία του άλλου δεν πρέπει όμως να μας οδηγεί στην πλήρη ταύτιση μαζί του. Η ταύτιση δεν είναι πάντοτε ο καλύτερος τρόπος για να αντιληφθείς την αλήθεια που κρύβεται πίσω από τα πράγματα, γιατί ταυτιζόμενος με κάποιον παίρνεις το μέρος του. Για να είναι αντικειμενικός και να καταλάβει ένας ιστορικός ακόμα κι ένας λογοτέχνης τι διαδραματίστηκε σε μια δεδομένη στιγμή δεν πρέπει να ταυτίζεται με καμιά πλευρά, αλλά να προσπαθεί να κατανοήσει και τις δύο. Καταλαβαίνετε τι εννοώ. Αυτό αποτελεί μεγάλο πρόβλημα στην ιστοριογραφία των Βαλκανίων. Ο καθένας γράφει την ιστορία του χωρίς να θέλει να λάβει υπόψη την ιστορία και τον πόνο του άλλου.

Έχετε άλλα συγγραφικά σχέδια;
Πολλά και διάφορα. Αρχικά πρέπει όμως να τελειώσω τη συγγραφή του δεύτερου και του τρίτου μέρους της τριλογίας.

Η ομάδα μας

Ημερολόγιο

Τελευταία άρθρα

Συνέντευξη με την Αγγελική Ράδου

Η Αγγελική Ράδου μιλάει στην Αφροδίτη Δημοπούλου και το Diavasame.gr με αφορμή το τελευταίο της βιβλίο "Φάντασμα στο χιόνι" (εκδόσεις Momentum).
26.04.2020
Περισσότερα

Συνέντευξη με τον Κύρο Πόντε

Ο Κύρο Πόντε, φιλολογικό ψευδώνυμο του Κυριάκου Σιδηρόπουλου, μιλάει στην Ευμορφία Ζήση και το Diavasame.gr, με αφορμή το τελευταίο του βιβλίο "Ένας περίεργος ξένος" (εκδόσεις Γκοβόστη).
29.03.2020
Περισσότερα

Περιπλανήσεις σε ξένη γλώσσα / Platform Seven

Η Αφροδίτη Δημοπούλου στη στήλη της με τίτλο "Περιπλανήσεις σε ξένη γλώσσα", με όχημα την αγγλική γλώσσα κάθε μήνα παρουσιάζει επιλογές της από την ξενόγλωσση λογοτεχνία.

Platform Seven
24.02.2020
Περισσότερα

Κριτικές αναγνωστών

ΣΚΙΕΣ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΤΟ ΙΝΝΣΜΟΥΘ ΣΚΙΕΣ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΤΟ ΙΝΝΣΜΟΥΘ Ξένη Λογοτεχνία ΣΥΛΛΟΓΗ JEMMA PRESS 22/11/63 22/11/63 Ξένη Λογοτεχνία Stephen King BELL ΣΙΝΟΥΧΕ, Ο ΑΙΓΥΠΤΙΟΣ ΣΙΝΟΥΧΕ, Ο ΑΙΓΥΠΤΙΟΣ Ξένη Λογοτεχνία Mika Waltari ΚΑΛΕΝΤΗΣ ΠΕΤΡΑ ΚΑΙ ΜΕΛΙ ΠΕΤΡΑ ΚΑΙ ΜΕΛΙ Ελληνική Λογοτεχνία Χριστίνα Ζέμπη ΩΚΕΑΝΙΔΑ ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΟΙ ΚΑΟΥΜΠΟΪΣΣΕΣ ΜΕΛΑΓΧΟΛΟΥΝ ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΟΙ ΚΑΟΥΜΠΟΪΣΣΕΣ ΜΕΛΑΓΧΟΛΟΥΝ Ξένη Λογοτεχνία Tom Robbins ΑΙΟΛΟΣ Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΩΝ ΠΑΡΙΣΙΩΝ Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΩΝ ΠΑΡΙΣΙΩΝ Ξένη Λογοτεχνία Victor Hugo ΣΜΙΛΗ ΑΜ' ΕΠΟΣ ΑΝΕΡΓΩΝ ΑΜ' ΕΠΟΣ ΑΝΕΡΓΩΝ Ελληνική Λογοτεχνία ΟΜΑΔΑ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ VAKXIKON.GR ΤΟ ΥΓΡΟΝ ΠΥΡ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΧΥ ΤΟ ΥΓΡΟΝ ΠΥΡ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΧΥ Ιστορία/Δοκίμιο/Μελέτη Κωνσταντίνος Καρατόλιος HISTORICAL QUEST ΑΕΤΟΙ ΚΑΙ ΛΥΚΟΙ ΑΕΤΟΙ ΚΑΙ ΛΥΚΟΙ Ελληνική Λογοτεχνία Βαγγέλης Κούτας ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ ΤΟ ΑΙΜΑ ΝΕΡΟ ΤΟ ΑΙΜΑ ΝΕΡΟ Ελληνική Λογοτεχνία Χάρης Βλαβιανός ΠΑΤΑΚΗΣ ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ (ΜΕ) ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ (ΜΕ) ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ Διάφορα Κώστας Γκοτζαμάνης ΠΑΤΑΚΗΣ Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ Ελληνική Λογοτεχνία Αντώνης Μπουλούτζας ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ ΧΩΡΙΣ ΑΕΡΟΣΑΚΟ ΧΩΡΙΣ ΑΕΡΟΣΑΚΟ Ελληνική Λογοτεχνία Γαβριήλ Αλεξάνδρου ΙΩΛΚΟΣ ΧΡΥΣΟΣΚΟΝΗ ΣΤΗ ΣΚΙΑ ΜΟΥ ΧΡΥΣΟΣΚΟΝΗ ΣΤΗ ΣΚΙΑ ΜΟΥ Ελληνική Λογοτεχνία Γεωργία Μαμά ΠΑΡΑΞΕΝΕΣ ΜΕΡΕΣ ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΤΑ ΑΓΡΙΑ ΣΚΥΛΙΑ ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΤΑ ΑΓΡΙΑ ΣΚΥΛΙΑ Ξένη Λογοτεχνία Ian Rankin ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ ΤΙ ΕΓΙΝΕ ΡΕ ΦΩΤΕΙΝΗ; ΤΙ ΕΓΙΝΕ ΡΕ ΦΩΤΕΙΝΗ; Ελληνική Λογοτεχνία Τρύφων Ζαχαριάδης ΑΡΜΟΣ Η ΑΠΟΠΕΙΡΑ Η ΑΠΟΠΕΙΡΑ Ελληνική Λογοτεχνία Μιμή Φιλιππίδη-Θεοχάρη ΩΚΕΑΝΙΔΑ