Έχουμε διαβάσει 2920 βιβλία

Σημειώσεις από το περιθώριο / Ο Δον Κιχώτης και η επιστροφή στην πραγματικότητα

Σημειώσεις από το περιθώριο
Κυριάκος Μαργαρίτης

Ο Δον Κιχώτης Και Η Επιστροφή Στην Πραγματικότητα

Παίρνω τον Δον Κιχώτη, τόμος δεύτερος, από εκδόσεις Πατάκη, μετάφραση του Κ. Καρθαίου και της Αγαθής Δημητρούκα.

Ξεφυλλίζω το κείμενο, πάω κατ’ ευθείαν στο 74ο κεφάλαιο, το τελευταίο. Ο θάνατος, η ασθένεια και η διαθήκη του Δον Κιχώτη. Κοιτάζω τις υπογραμμισμένες αράδες και τις σημειώσεις μου.

Σηκώνω το βλέμμα, στο αντικρινό μπαλκόνι η γυναίκα με τα φουντωτά μαλλιά απλώνει μπουγάδα. Σκέφτομαι την κίνησή μου, το βλέμμα απέναντι. Το θέαμα της πραγματικής ζωής, την εικόνα της έξω από μένα και με μένα εντός.

Μου φαίνεται ότι σε αυτή την ερωτική χειρονομία του βλέμματος συνοψίζεται το μεγαλοφυές εγχείρημα του Θερβάντες. Κίνηση αποφασιστική που θεμελιώνεται σε μια λυτρωτική διπλή άρνηση.

Ο Θερβάντες αρνείται να αρνηθεί την πραγματική ζωή. Το Μυθιστόρημα γεννιέται εξαιτίας της οριακά καταφατικής κίνησης της λογοτεχνίας προς την πραγματική πραγματικότητα.

Η μυστική ζωή των ειδών (καρναβάλι, σάτιρα κ.λπ.) που απεργάζονται την ανάδυση του Μυθιστορήματος βρίσκει την πλήρη άνθισή της όταν το βλέμμα του Θερβάντες καταργεί την τυφλότητα και στέκεται διαθέσιμο, δοτικό και προ(σ)κλητικό έναντι της πραγματικότητας.

Σκέφτομαι ότι Ο Δον Κιχώτης συνιστά την ενηλικίωση της πεζογραφίας. Είναι η στιγμή που η λογοτεχνία αρνείται τη δημιουργική φαντασία και τις επινοήσεις των παραμυθάδων και διερευνά την υποψία να βρίσκεται ο αληθινός της τόπος στη ζωή του ανθρώπου.

Είναι ο ρεαλισμός της υπάρξεως που ανατρέπει τη φαύλη κυριαρχία του ιδεαλισμού, των ρομαντισμών και της απόδρασης.

Η πραγματική πραγματικότητα ξεπερνά τη φαντασία των story-tellers και το Μυθιστόρημα ξέρει ότι αυτό που χρειάζεται είναι η εύρεση και η αναφορά, όχι η φαντασίωση, η αυταπάτη και η επινόηση.

Με τον Δον Κιχώτη, η λογοτεχνία σκέφτεται τον εαυτό της σε σχέση με την πραγματικότητα και, υπό αυτή την έννοια, ο Θερβάντες μας μαθαίνει ότι η μετά-λογοτεχνικότητα είναι στοιχείο εγγενές του Μυθιστορήματος και όχι κατάκτηση κάποιας μεταμοντέρνας πρωτοπορίας.

Επιπλέον, αποκαλύπτει ότι η αυτο-αναφορά είναι φυσικό ιδίωμα του Μυθιστορήματος, διαρκές άθλημα αυτογνωσίας σε σχέση με το Πραγματικό – και όχι μεταμοντέρνος αυτισμός και εντροπία του καθρέφτη.

Σταματώ στη σελίδα 722, διαβάζω: Έχω πια μυαλό ελεύθερο και καθαρό, χωρίς τις σκοτεινές σκιές της άγνοιας και της αμάθειας που έριξε πάνω του το πικρό και συνεχές διάβασμα των σιχαμερών ιπποτικών βιβλίων. Αναγνωρίζω πια τις ανοησίες τους και τις ψευτιές τους […].

Τάδε έφη, όχι πια ο Δον Κιχώτης αλλά ο Αλόνσος Κιχάνος ο Καλός. Ο Μέγας Πλανόδιος μεταμορφώνεται στον αληθινό του εαυτό λίγο πριν από την κάθετη έξοδο του θανάτου.

Ο Αλόνσος συνέρχεται, πάει να πει: επιστρέφει στην πραγματικότητα. Ο Δον Κιχώτης σηματοδοτεί την επιστροφή (η οποία ισοδυναμεί με πρωταρχική άφιξη) της λογοτεχνίας στην πραγματική ζωή και αυτό ορίζει τη γένεση του Μυθιστορήματος.

Δεν λέω τίποτα καινούριο όταν σημειώνω πόσο λανθασμένα έχουμε διαβάσει τον Δον Κιχώτη. Εξαιτίας μιας μακράς ρομαντικής παράδοσης, συνηθίσαμε να τον σκεφτόμαστε ως το μυθιστόρημα-ύμνο στο ρομαντικό ήρωα.

Αλλά Ο Δον Κιχώτης βρίσκεται ακριβώς στον αντίποδα. Δεν υμνεί το ρομαντισμό∙ τον χλευάζει. Είναι η πιο γενναία σάτιρα, η καρναβαλική ανατροπή του ιδεαλιστικού καθωσπρεπισμού και της υποκρισίας μας να γυρεύουμε διαρκώς μιαν κάποια απόδραση και να αρνούμαστε τη Ζωή.

Ο Δον Κιχώτης χλευάζει εύθυμα και θριαμβευτικά τον τρόπο μας να σνομπάρουμε τη ζωή, υπογραμμίζει πόση φτήνια και πόση ασχήμια ανασαίνει στο αμάρτημα της απουσίας από το παρόν.

Ο επίλογος (κι ας αρνούμαι, προσωπικά, τη μυθιστορηματικότητα των επιλόγων, γενικώς) του κειμένου μας εγκαλεί, μας ανακαλεί και μας προσκαλεί στο παρόν, εδώ και τώρα.

Ο ετοιμοθάνατος Αλόνσος καταγγέλλει τη συνωμοσία των φαφλατάδων, των ιπποτικών μυθιστοριών που ψευτίζουν την πραγματική ζωή, που μας έχουν κυριολεκτικώς ζαλίσει τον έρωτα.

Που πάνε να μας στερήσουν τον έρωτα.

Δεν είναι ρομαντική φλυαρία. Ο Δον Κιχώτης, είναι κωμωδία ελευθερώτρια, καρναβαλική φάρσα, ρεαλισμός υπαρξιακός, πάθος αμέτρητο και μέγας έρως – για αυθεντική ζωή.

Ως ιδρυτική πράξη του μυθιστορηματικού είδους, θέτει εξαρχής και με οντολογική ακρίβεια τη μόνη αυθεντική αποστολή του Μυθιστορήματος.

Δηλαδή: Την επιστροφή στην πραγματικότητα.

Θυμάμαι ένα περιστατικό στο μετρό, τις προάλλες, καθώς πήγαινα στο γραφείο. Διάβαζα, νομίζω, τον Μπάρτλμπυ, του Melville. Ένας συνεπιβάτης με πλησίασε, είπε: Σας έχω ξαναδεί, είστε συνέχεια με ένα βιβλίο στο χέρι.

Έγνεψα καταφατικά και περίμενα. Καλά κάνετε, χρειάζεται να ξεχνιόμαστε καμιά φορά. Έγνεψα αρνητικά. Αντιθέτως, είπα. Για να μην ξεχαστώ διαβάζω. Για να μην ξεχάσω.

Χαμογελώ στην ανάμνηση, επιστρέφω στο παρόν, στο Δον Κιχώτη. Τελευταία σελίδα, τα λόγια ανήκουν στον αφηγητή Σεΐτ Χαμίτ. Διαβάζω: […] δεν ήταν άλλη η επιθυμία μου από το να παραδώσω στην πλήξη των ανθρώπων τις ψεύτικες κι ανόητες ιστορίες των ιπποτικών βιβλίων, που, χάρη σ’ εκείνες του αληθινού Δον Κιχώτη μου, ήδη παραπατάνε κι όπου να ’ναι πέφτουν για τα καλά χωρίς αμφιβολία. Υγιαίνετε!

Κλείνω το βιβλίο, σκέφτομαι ένα άλλο βιβλίο, του Bakthin, στον πρόλογο του οποίου, ο Michel Aucouturier το ξεκαθαρίζει: Το μυθιστόρημα είναι η ζωή που θριαμβεύει επί της ιδεολογίας. Έτσι ακριβώς.

Σηκώνω το βλέμμα. Η γυναίκα με τα φουντωτά μαλλιά έχει φύγει, η μπουγάδα ανεμίζει στο μπαλκόνι, όμοια με σημαία ανάποδα υψωμένη στον ιστό. Σημάδι ανταρσίας.

Ενάντια στην απουσία. Ενάντια στο ψεύτισμα και στη φτήνια. Ενάντια στο θάνατο.

Σηκώνομαι, ανοίγω μια μπίρα, βάζω το Invitation to the Blues, σκέφτομαι την ταπεινή μεγαλοφυΐα του Θερβάντες να διασχίζει καρναβαλικά την αιωνιότητα. Ακούω υγιαίνετε! Λέω cheers, και πίνω την πρώτη γουλιά.

* Σκίτσο: Χαράλαμπος Μαργαρίτης

Η ομάδα μας

Ημερολόγιο

Τελευταία άρθρα

Αφιέρωμα στην ελληνική λογοτεχνία

Αφιέρωμα του Diavasame.gr στην ελληνική λογοτεχνία. Για 13η συνεχή χρονιά, η συντακτική ομάδα του Diavasame.gr θα επιλέξει και θα παρουσιάσει κριτικές βιβλίων από Έλληνες συγγραφείς από τις 15/7 έως και την 29/7.
10.07.2019
Περισσότερα

Τα πρώτα, σε αναγνώσεις κριτικών, βιβλία 1/12/2018-31/5/2019

Δημοσιεύουμε τη λίστα με τα πρώτα, σε αναγνώσεις κριτικών βιβλία για ένα ολόκληρο εξάμηνο. Ρίξτε μια ματιά στην ενδιαφέρουσα λίστα που καλύπτει την περίοδο από 1/12/2018 έως 31/5/2019.
03.06.2019
Περισσότερα

Συνέντευξη με την Ευτυχία Γιαννάκη και τους Πιτσιμπουίνους της

Η Ευτυχία Γιαννάκη, με αφορμή την κυκλοφορία της πρώτης περιπέτειας των Πιτσιμπουίνων «Μυστήριο στη Λίμνη Λαμπίκο» από τις εκδόσεις Ίκαρος, συνομιλεί με την Ελένη Κίτσου και το Diavasame.gr.
02.06.2019
Περισσότερα

Κριτικές αναγνωστών

ΣΚΙΕΣ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΤΟ ΙΝΝΣΜΟΥΘ ΣΚΙΕΣ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΤΟ ΙΝΝΣΜΟΥΘ Ξένη Λογοτεχνία ΣΥΛΛΟΓΗ JEMMA PRESS 22/11/63 22/11/63 Ξένη Λογοτεχνία Stephen King BELL ΣΙΝΟΥΧΕ, Ο ΑΙΓΥΠΤΙΟΣ ΣΙΝΟΥΧΕ, Ο ΑΙΓΥΠΤΙΟΣ Ξένη Λογοτεχνία Mika Waltari ΚΑΛΕΝΤΗΣ ΠΕΤΡΑ ΚΑΙ ΜΕΛΙ ΠΕΤΡΑ ΚΑΙ ΜΕΛΙ Ελληνική Λογοτεχνία Χριστίνα Ζέμπη ΩΚΕΑΝΙΔΑ ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΟΙ ΚΑΟΥΜΠΟΪΣΣΕΣ ΜΕΛΑΓΧΟΛΟΥΝ ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΟΙ ΚΑΟΥΜΠΟΪΣΣΕΣ ΜΕΛΑΓΧΟΛΟΥΝ Ξένη Λογοτεχνία Tom Robbins ΑΙΟΛΟΣ Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΩΝ ΠΑΡΙΣΙΩΝ Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΩΝ ΠΑΡΙΣΙΩΝ Ξένη Λογοτεχνία Victor Hugo ΣΜΙΛΗ ΑΜ' ΕΠΟΣ ΑΝΕΡΓΩΝ ΑΜ' ΕΠΟΣ ΑΝΕΡΓΩΝ Ελληνική Λογοτεχνία ΟΜΑΔΑ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ VAKXIKON.GR ΤΟ ΥΓΡΟΝ ΠΥΡ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΧΥ ΤΟ ΥΓΡΟΝ ΠΥΡ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΧΥ Ιστορία/Δοκίμιο/Μελέτη Κωνσταντίνος Καρατόλιος HISTORICAL QUEST ΑΕΤΟΙ ΚΑΙ ΛΥΚΟΙ ΑΕΤΟΙ ΚΑΙ ΛΥΚΟΙ Ελληνική Λογοτεχνία Βαγγέλης Κούτας ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ ΤΟ ΑΙΜΑ ΝΕΡΟ ΤΟ ΑΙΜΑ ΝΕΡΟ Ελληνική Λογοτεχνία Χάρης Βλαβιανός ΠΑΤΑΚΗΣ ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ (ΜΕ) ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ (ΜΕ) ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ Διάφορα Κώστας Γκοτζαμάνης ΠΑΤΑΚΗΣ Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ Ελληνική Λογοτεχνία Αντώνης Μπουλούτζας ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ ΧΩΡΙΣ ΑΕΡΟΣΑΚΟ ΧΩΡΙΣ ΑΕΡΟΣΑΚΟ Ελληνική Λογοτεχνία Γαβριήλ Αλεξάνδρου ΙΩΛΚΟΣ ΧΡΥΣΟΣΚΟΝΗ ΣΤΗ ΣΚΙΑ ΜΟΥ ΧΡΥΣΟΣΚΟΝΗ ΣΤΗ ΣΚΙΑ ΜΟΥ Ελληνική Λογοτεχνία Γεωργία Μαμά ΠΑΡΑΞΕΝΕΣ ΜΕΡΕΣ ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΤΑ ΑΓΡΙΑ ΣΚΥΛΙΑ ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΤΑ ΑΓΡΙΑ ΣΚΥΛΙΑ Ξένη Λογοτεχνία Ian Rankin ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ ΤΙ ΕΓΙΝΕ ΡΕ ΦΩΤΕΙΝΗ; ΤΙ ΕΓΙΝΕ ΡΕ ΦΩΤΕΙΝΗ; Ελληνική Λογοτεχνία Τρύφων Ζαχαριάδης ΑΡΜΟΣ Η ΑΠΟΠΕΙΡΑ Η ΑΠΟΠΕΙΡΑ Ελληνική Λογοτεχνία Μιμή Φιλιππίδη-Θεοχάρη ΩΚΕΑΝΙΔΑ