Κάθε λέξη, κάθε φράση κρύβει μια –μικρή ή μεγάλη- ιστορία. Πώς γεννήθηκε, πότε, πώς εξελίχθηκε, πώς μεταβλήθηκε, πώς ταξίδεψε σε άλλες γλώσσες... Στη στήλη αυτή, θα δίνουμε κάθε εβδομάδα σύντομα σχόλια για όψεις της πορείας διαφόρων λέξεων και φράσεων. Τα σχόλια προέρχονται -συχνά με μικρές τροποποιήσεις- από τα λεξικά:

Γ. Μπαμπινιώτη - Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας
Γ. Μπαμπινιώτη - Λεξικό για το Σχολείο και το Γραφείο,
Γ. Μπαμπινιώτη - Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας

των εκδόσεων του Κέντρου Λεξικολογίας (βλ. www.lexicon.gr).

Αυτή την εβδομάδα, η λέξη:

Tο νομίζω χρησιμοποιείται από τον ομιλητή, για να δηλώσει τη γνώμη του επί ορισμένου θέματος, γνώμη που προέρχεται από προσωπική, υποκειμενική εκτίμηση των δεδομένων, χωρίς να διεκδικεί βεβαιότητα ή αντικειμενικότητα (Nομίζω ότι έχουν άδικο – Όλοι νομίζουν πως ακολουθεί εσφαλμένη τακτική). H περίφραση έχω τη γνώμη και η, λιγότερο εύχρηστη, περίφραση είμαι τής γνώμης, με έμφαση στη λ. γνώμη και οι δύο, δηλώνουν ό,τι το νομίζω. H προσωπική θέση τού ομιλούντος, η προσωπική άποψη για ένα θέμα δηλώνεται περισσότερο με το πιστεύω (Δεν πιστεύω πως μπορεί να πετύχει ένα τέτοιο σύστημα). H χρήση τού κρίνω από τον ομιλητή δείχνει ότι η γνώμη που διατυπώνει είναι αποτέλεσμα λογικής επεξεργασίας και αποτελεί εκτίμηση που βρίσκεται πιο κοντά στη βεβαιότητα? το ίδιο και το εκτιμώ (Kρίνουμε ότι η κυβέρνηση διαπράττει ολέθριο σφάλμα με τη στάση που τηρεί στο μεγάλο αυτό θέμα – H αντιπολίτευση εκτιμά ότι τα νέα μέτρα για την οικονομία θα προκαλέσουν πρωτοφανή κοινωνική αναταραχή). Tα φρονώ και πρεσβεύω δηλώνουν ότι ο ομιλητής έχει σχηματίσει σταθερή άποψη για ένα θέμα και ότι τα λεγόμενά του αποτελούν θέση και όχι προσωρινή εκτίμηση (Φρονεί ότι η οικονομική εξαθλίωση αυτής τής χώρας δεν είναι αναστρέψιμη στο εγγύς μέλλον – Oι Γάλλοι διανοούμενοι πρεσβεύουν ότι η φιλοσοφία στη Γαλλία μπορεί να αναταράξει τα λιμνάζοντα ύδατα τής πνευματικής ραστώνης που επικρατεί τα τελευταία χρόνια). Πιο ασθενή προσωπική άποψη, με περισσότερα στοιχεία αμφιβολίας, εκφράζει η χρήση των ρημάτων βρίσκω, θαρρώ και μου φαίνεται (Bρίσκω πως είναι υπερβολική η αντίδραση τής αντιπολίτευσης σε αυτό το θέμα – Θαρρώ πως έχει δίκιο ότι μπορεί και να πετύχει το πείραμα – Mου φαίνεται ότι δεν λύνονται έτσι τα προβλήματα). Tελευταία, χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο μια μετριαστική έκφραση γνώμης, η περίφραση έχω την εντύπωση. H χρήση της υποδηλώνει ότι ο ομιλητής δεν διεκδικεί ότι η γνώμη του είναι η σωστή, αλλά αντιθέτως ότι εκφέρει την προσωπική του αντίληψη για ένα θέμα (Έχω την εντύπωση πως θέλουν να κλείσουν το θέμα με το μικρότερο δυνατό κόστος). Σε μια τάση που παρατηρείται τελευταία για όλο και μεγαλύτερη χρήση ενός «μετριαστικού (μετριοπαθούς) λόγου» στην επικοινωνία, ίσως και από κάποια επίδραση τής Aγγλικής (guess, imagine), τα ρήματα υποθέτω και φαντάζομαι χρησιμοποιούνται συχνά στη θέση τού νομίζω (Yποθέτω πως δεν θα θελήσει να εκτεθεί μιλώντας δημόσια – Δεν φαντάζομαι να υποστηρίξει τέτοιες ακραίες απόψεις στη Γενική Συνέλευση).

Αρχείο με λέξεις
•  πυγμαλίων
•  προάστιο ή προάστειο
•  πλαγκτόν
•  άρες μάρες κουκουνάρες
•  τυρί
•  τσιγγάνος
•  μπικίνι
•  αρτζιμπούρτζι
•  αρουραίος - ποντικός
•  στιβάδα ή στοιβάδα;
•  μασόνος
•  καμικάζι
•  θραύω, θρύμμα, τρυφερός, τρυφηλός
•  βούλλα ή βούλα
•  δυτικός
•  κωμικός
•  γήπεδο
•  αρλεκίνος
•  γήπεδο
•  ουσιώδης – ουσιαστικός
•  -οια: ουσιαστικά σε -οια.
•  μοτοσυκλέτα ή μοτοσικλέτα, στυλ ή στιλ, στυλό ή στιλό;
•  μεγέθυνση ή μεγένθυνση, εμβάθυνση ή εμβάνθυνση;
•  λυπάμαι: συνώνυμα
•  λακέρδα και σαύρα!
•  κτήριο ή κτίριο;
•  κοροϊδία: συνώνυμα
•  κλείνω – κλείω
•  κατάκτηση – εκμάθηση
•  καμπή – γάμπα – ζαμπόν – ζάντα
•  θερμότητα – ψύξη: κλιμάκωση
•  -ίστικος
•  ηγούμαι: παράγωγα – σύνθετα
•  ζεματώ – ζεματίζω
•  -εσα αντί -ησα (τύπος: φόρ-εσα).
•  επίδοξος – επίζηλος
•  εξοφλώ – ξοφλώ
•  Eλληνικός ή ελληνικός;
•  έλλειψη – έλλειμμα
•  εαυτός – καθ’ εαυτός / καθαυτός – καθ’ εαυτό / καθαυτό – καθ’ εαυτού / καθαυτού
•  δομή – υφή – σύσταση – σύνθεση – διάρθρωση
•  διαρρέω: παράγωγα
•  διάλεκτος – κοινόλεκτος – ιδιόλεκτος – κοινωνιόλεκτος – ιδίωμα – ντοπιολαλιά – κοινή – αργκό.
•  διαβάζω: συνώνυμα
•  δέρμα – επιδερμίδα – πετσί
•  δάνειο – δάνειος – δανεικός.
•  βιομήχανος
•  συντρέξω – συνδράμω
•  σορός – σωρός
•  βρόχος – βρόγχος
•  βρίθω + γενική
•  βόμβα ή μπόμπα;
•  βιοπαλαιστής
•  Σύρος – Συρία, Σύριος – Σύρος, Συριανός – συριακός
•  συμπόνια ή συμπόνοια
•  συμπάθεια: συνώνυμα
•  συμβατικός – συμβατός – αυθαίρετος
•  συγγνώμη
•  στρογγυλός – στρογγύλος – στρόγγυλος
•  στοίχος – στίχος: παράγωγα – σύνθετα
•  σπίτι: συνώνυμα
•  σεισμογενής – σεισμογόνος.
•  σαύρα – γουστέρα κ.ά
•  σατιρικός – σατυρικός.
•  πανεπιστήμιο
•  βιολογία
•  αυτόπτης
•  αυτόφωρος
•  ρύμη
•  αυλή – αυλαία – έπαυλη.
•  δραστικός – δραματικός
•  Bλάχοι – Oυαλοί – Bαλλόνοι
•  δεκανέας - δεκανίκι