Κάθε λέξη, κάθε φράση κρύβει μια –μικρή ή μεγάλη- ιστορία. Πώς γεννήθηκε, πότε, πώς εξελίχθηκε, πώς μεταβλήθηκε, πώς ταξίδεψε σε άλλες γλώσσες... Στη στήλη αυτή, θα δίνουμε κάθε εβδομάδα σύντομα σχόλια για όψεις της πορείας διαφόρων λέξεων και φράσεων. Τα σχόλια προέρχονται -συχνά με μικρές τροποποιήσεις- από τα λεξικά:

Γ. Μπαμπινιώτη - Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας
Γ. Μπαμπινιώτη - Λεξικό για το Σχολείο και το Γραφείο,
Γ. Μπαμπινιώτη - Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας

των εκδόσεων του Κέντρου Λεξικολογίας (βλ. www.lexicon.gr).

Αυτή την εβδομάδα, η λέξη:

Oρισμένα ρήματα σε -ώ («συνηρημένα» ή «περισπώμενα» ή «B΄ συζυγίας»), αντί να σχηματίσουν τους λοιπούς (πλην τού ενεστώτα και τού παρατατικού) χρόνους με το θέμα -ησ- (αγαπώ: αγάπ-ησα, αγαπ-ήσω, έχω / είχα / θα έχω αγαπ-ήσει) και -ηθ- (αγαπ-ήθη-κα, αγαπ-ηθώ, έχω / είχα / θα έχω αγαπ-ηθεί), σχηματίζονται με -ε- αντί -η-, δηλ. σε -εσ- (φορώ: φόρ-εσα, φορ-έσω, έχω / είχα / θα έχω φορ-έσει) και σε -εθ- (φορ-έθηκα, φορ-εθώ, έχω / είχα / θα έχω φορ-εθεί). Tέτοια είναι κυρίως ρήματα που μπροστά από το -ώ έχουν υγρό σύμφωνο (-ρώ, -λώ) ή έρρινο (-νώ). Aυτά τα ρήματα είναι: -ρώ: αιρώ (αφ-αιρώ, δι-αιρώ, εξ-αιρώ, αν-αιρώ, συν-αιρώ, καθ-αιρώ, υπεξ-αιρώ), βαρώ, μπορώ, φορώ, χωρώ (συχνά και τα συγ-χωρώ, στενο-χωρώ, αλλά όχι τα υπόλοιπα σύνθετα υπο-χωρώ, ανα-χωρώ κ.λπ.)? -λώ: τελώ (απο-τελώ, επι-τελώ, συν-τελώ, εκ-τελώ, δια-τελώ), καλώ (παρα-καλώ, ανα-καλώ, απο-καλώ, συγ-καλώ, προ-καλώ, προσ-καλώ, μετα-καλώ, εγ-καλώ, επι-καλούμαι)? -νώ: αινώ (επ-αινώ, συν-αινώ, παρ-αινώ), πονώ (συμ-πονώ, κοιλο-πονώ, ψυχο-πονώ, αλλά όχι τα: εκ-πονώ, κατα-πονώ, φιλο-πονώ, προ-πονώ)? επίσης το αρκώ (επ-αρκώ, δι-αρκώ).

Αρχείο με λέξεις
•  πυγμαλίων
•  προάστιο ή προάστειο
•  πλαγκτόν
•  άρες μάρες κουκουνάρες
•  τυρί
•  τσιγγάνος
•  μπικίνι
•  αρτζιμπούρτζι
•  αρουραίος - ποντικός
•  στιβάδα ή στοιβάδα;
•  μασόνος
•  καμικάζι
•  θραύω, θρύμμα, τρυφερός, τρυφηλός
•  βούλλα ή βούλα
•  δυτικός
•  κωμικός
•  γήπεδο
•  αρλεκίνος
•  γήπεδο
•  ουσιώδης – ουσιαστικός
•  -οια: ουσιαστικά σε -οια.
•  νομίζω: συνώνυμα
•  μοτοσυκλέτα ή μοτοσικλέτα, στυλ ή στιλ, στυλό ή στιλό;
•  μεγέθυνση ή μεγένθυνση, εμβάθυνση ή εμβάνθυνση;
•  λυπάμαι: συνώνυμα
•  λακέρδα και σαύρα!
•  κτήριο ή κτίριο;
•  κοροϊδία: συνώνυμα
•  κλείνω – κλείω
•  κατάκτηση – εκμάθηση
•  καμπή – γάμπα – ζαμπόν – ζάντα
•  θερμότητα – ψύξη: κλιμάκωση
•  -ίστικος
•  ηγούμαι: παράγωγα – σύνθετα
•  ζεματώ – ζεματίζω
•  επίδοξος – επίζηλος
•  εξοφλώ – ξοφλώ
•  Eλληνικός ή ελληνικός;
•  έλλειψη – έλλειμμα
•  εαυτός – καθ’ εαυτός / καθαυτός – καθ’ εαυτό / καθαυτό – καθ’ εαυτού / καθαυτού
•  δομή – υφή – σύσταση – σύνθεση – διάρθρωση
•  διαρρέω: παράγωγα
•  διάλεκτος – κοινόλεκτος – ιδιόλεκτος – κοινωνιόλεκτος – ιδίωμα – ντοπιολαλιά – κοινή – αργκό.
•  διαβάζω: συνώνυμα
•  δέρμα – επιδερμίδα – πετσί
•  δάνειο – δάνειος – δανεικός.
•  βιομήχανος
•  συντρέξω – συνδράμω
•  σορός – σωρός
•  βρόχος – βρόγχος
•  βρίθω + γενική
•  βόμβα ή μπόμπα;
•  βιοπαλαιστής
•  Σύρος – Συρία, Σύριος – Σύρος, Συριανός – συριακός
•  συμπόνια ή συμπόνοια
•  συμπάθεια: συνώνυμα
•  συμβατικός – συμβατός – αυθαίρετος
•  συγγνώμη
•  στρογγυλός – στρογγύλος – στρόγγυλος
•  στοίχος – στίχος: παράγωγα – σύνθετα
•  σπίτι: συνώνυμα
•  σεισμογενής – σεισμογόνος.
•  σαύρα – γουστέρα κ.ά
•  σατιρικός – σατυρικός.
•  πανεπιστήμιο
•  βιολογία
•  αυτόπτης
•  αυτόφωρος
•  ρύμη
•  αυλή – αυλαία – έπαυλη.
•  δραστικός – δραματικός
•  Bλάχοι – Oυαλοί – Bαλλόνοι
•  δεκανέας - δεκανίκι